ایمنی در محیطهای صنعتی همیشه یکی از مهمترین دغدغههاست. در بسیاری از صنایع مانند نفت و گاز، پتروشیمی، معادن، صنایع غذایی، داروسازی و حتی کارخانجات تولید رنگ و رزین، خطر حضور گازها یا گرد و غبارهای قابل اشتعال وجود دارد. در چنین شرایطی، تنها انتخاب تجهیزات ضد انفجار کافی نیست؛ بلکه باید این تجهیزات متناسب با زون بندی تجهیزات ضد انفجار انتخاب شوند.
به بیان ساده، زون بندی به ما کمک میکند محیطهای پرخطر را بر اساس میزان و احتمال حضور مواد قابل اشتعال تقسیمبندی کنیم. این تقسیمبندی باعث میشود بدانیم چه تجهیزاتی را در کجا میتوانیم نصب کنیم و چه تجهیزاتی ممنوع است.
انواع زون بندی تجهیزات ضد انفجار (محیطهای گازی و گرد و غبار)
زون بندی بر اساس دو نوع محیط خطرناک تعریف میشود: محیطهای گازی و محیطهای دارای گرد و غبار. هر کدام از این محیطها سطح خطر متفاوتی دارند که با شمارهگذاری مشخص میشوند.
زونهای گازی
Zone 0: محیطی که گازهای قابل اشتعال همواره یا برای مدت طولانی وجود دارند. مثل داخل مخازن سوخت.
Zone 1: محیطی که احتمال حضور گازهای قابل اشتعال در شرایط عادی وجود دارد. مثل اطراف پمپهای بنزین.
Zone 2: محیطی که حضور گازهای قابل اشتعال فقط در شرایط غیرعادی یا برای مدت کوتاه اتفاق میافتد.
زونهای گرد و غبار
Zone 20: محیطی که همیشه یا در بیشتر اوقات گرد و غبار قابل اشتعال وجود دارد (مثل داخل سیلوهای آرد).
Zone 21: محیطی که گرد و غبار به طور منظم یا گهگاه وجود دارد.
Zone 22: محیطی که وجود گرد و غبار بسیار نادر یا برای مدت کوتاه است.
این تقسیمبندیها نشان میدهد که زون بندی تجهیزات ضد انفجار پایه و اساس انتخاب صحیح تجهیزات است.
استانداردهای معتبر در زون بندی تجهیزات ضد انفجار
زون بندی بدون پشتوانه استاندارد معنایی ندارد. در سطح بینالمللی، چند استاندارد مهم وجود دارند که مرجع اصلی زون بندی محسوب میشوند:
IEC 60079 (استاندارد بینالمللی تجهیزات ضد انفجار)
ATEX Directive (استاندارد اروپایی)
NEC/CEC (استاندارد آمریکای شمالی)
این استانداردها معیارهای دقیقی برای تعریف زونها، انواع تجهیزات، و نحوه نصب و بهرهبرداری ارائه میدهند. در واقع، هر شرکتی که به دنبال دریافت تأییدیه یا صادرات تجهیزات ضد انفجار است، باید با این استانداردها هماهنگ باشد.
دستهبندی تجهیزات بر اساس زون بندی تجهیزات ضد انفجار
یکی از نتایج مهم زون بندی، تعیین این است که چه تجهیزاتی مجاز به نصب در هر زون هستند. برای مثال:
Category 1 (ATEX): مخصوص Zone 0 و Zone 20، بالاترین سطح حفاظت.
Category 2 (ATEX): مخصوص Zone 1 و Zone 21، سطح حفاظت بالا.
Category 3 (ATEX): مخصوص Zone 2 و Zone 22، حفاظت استاندارد در شرایط خاص.
این دستهبندیها کمک میکند که هنگام خرید تجهیزات ضد انفجار، بدانیم دقیقاً چه تجهیزی مناسب چه محیطی است.
روشهای حفاظتی (Protection Types) در تجهیزات ضد انفجار
تجهیزات ضد انفجار تنها با بدنه مقاوم ساخته نمیشوند؛ بلکه از روشهای حفاظتی مختلف استفاده میکنند. مهمترین آنها عبارتاند از:
Flameproof (d): طراحی مقاوم در برابر شعله و انفجار داخلی.
Increased Safety (e): افزایش ایمنی در طراحی برای جلوگیری از جرقه.
Intrinsic Safety (i): محدود کردن انرژی الکتریکی به حدی که باعث اشتعال نشود.
Encapsulation (m): محصور کردن اجزای حساس در مادهای محافظ.
انتخاب روش حفاظتی بستگی مستقیم به نوع زون دارد. به همین دلیل، درک دقیق زون بندی تجهیزات ضد انفجار برای انتخاب Protection مناسب حیاتی است.
فاکتورهای مؤثر در زون بندی تجهیزات ضد انفجار
زون بندی فقط بر اساس نوع ماده تعریف نمیشود؛ عوامل متعددی بر این فرآیند تأثیر میگذارند:
نوع ماده قابل اشتعال (گاز، بخار، گرد و غبار)
میزان حضور یا غلظت ماده
سیستم تهویه محیط
شرایط عملیاتی و دمای تجهیزات
ترکیب این عوامل مشخص میکند یک محیط در کدام زون قرار میگیرد.
علامتگذاری تجهیزات بر اساس زون بندی تجهیزات ضد انفجار
یکی از بخشهای مهم در استانداردسازی، Marking یا برچسبگذاری تجهیزات است. تجهیزات ضد انفجار دارای برچسب Ex هستند که اطلاعات زیر را منتقل میکند:
گروه محیط (Gas یا Dust)
دستهبندی بر اساس ATEX یا IEC
نوع حفاظت (d, e, i, m و …)
سطح دمایی مجاز
این اطلاعات کمک میکنند کاربر مطمئن شود تجهیز مورد نظر برای زون مورد استفاده مناسب است.
جمعبندی
اگرچه استفاده از تجهیزات ضد انفجار یک ضرورت است، اما بدون شناخت و اجرای درست زون بندی تجهیزات ضد انفجار، هیچ تضمینی برای ایمنی وجود ندارد. زون بندی به ما کمک میکند تا تجهیزات مناسب را انتخاب کنیم، از انفجارهای ناگهانی جلوگیری کنیم و هم از نظر قانونی و هم از نظر ایمنی در وضعیت مطلوبی قرار بگیریم.
در نتیجه، هر صنعتگری که با مواد اشتعالزا سر و کار دارد باید بداند که زون بندی نه یک انتخاب، بلکه یک الزام حیاتی است.
پرسشهای متداول
1.چگونه میتوان زون محیط کاری را شناسایی کرد؟
با بررسی نوع ماده، احتمال حضور و زمان ماندگاری آن. معمولاً این کار توسط کارشناس ایمنی صنعتی انجام میشود.
2.فرق ATEX و IECEx چیست؟
هر دو استاندارد تجهیزات ضد انفجار هستند؛ ATEX مخصوص اروپا و IECEx یک استاندارد بینالمللی است.
3.آیا همه تجهیزات برقی باید ضد انفجار باشند؟
خیر؛ فقط تجهیزاتی که در زونهای تعریفشده نصب میشوند نیاز به تأییدیه ضد انفجار دارند.
